Zelfreflectie

Wat is zelfreflectie eigenlijk? Wanneer pas je het toe en waarom? Zelfreflectie is een moment waarop je jezelf een spiegel voorhoudt en kritisch naar jezelf kijkt. De aanleiding is meestal een situatie waarin je je anders wilt voelen, of anders wilt handelen en je vraagt je af hoe dit zo gekomen is. Het kan gaan over je functioneren in je werk, in je relatie, of in situaties die moeilijk voor je zijn. Zaken die bewust of onbewust gebeuren in je leven. Bij zelfreflectie sta je stil bij deze bepaalde gebeurtenis en bestudeert jouw gedachten, gevoelens en herinneringen die hierin een grote rol spelen. Zelfreflectie gaat niet alleen over wat je denkt en voelt, maar ook hoe je reageert en je gedraagt. Je zou het een ´zelfevaluatie´ kunnen noemen die je inzet om bepaalde situaties beter te kunnen hanteren voor nu en in de toekomst.

BEWUSTZIJN

Bij zelfreflectie denk je na over de keuzes die je hebt gemaakt binnen je werk. Waarom heb ik het toen zo aangepakt? En waarom ging dit goed? Of juist minder goed? Ook sta je stil bij de vaardigheden en je inzet. Waar ben ik goed in en wat zijn mijn verbeterpunten? Stel jezelf daarbij ook de vraag hoe je je daarbij voelt. Word ik hier blij van of juist niet? Vind ik het spannend? Kortom, het vraagt veel inzicht in jezelf en de ontwikkeling van je eigen bewustzijn.

VOORBEELD

De volgende situatie komt uit mijn eigen praktijk, waarbij zelfreflectie een grote rol heeft gespeeld om de communicatie te verbeteren. Uit privacy overwegingen heb ik de casus wat veranderd.

MENEER SJOERD

Sjoerd is sinds kort docent Natuurkunde in de bovenbouw van de HAVO. Hij houdt van zijn vak en doet er alles voor om het leuk en interessant te maken voor zijn leerlingen. Hij maakt zijn lessen levendig door allerlei interessante materialen en werkvormen te gebruiken. Dit waarderen de leerlingen enorm en ze dragen hem dan ook op handen. Volgens eigen zeggen is hij makkelijk in de omgang. Hij begrijpt zijn leerlingen; spreekt hun ‘taal’. Daarnaast houdt hij van duidelijke afspraken maken over waar ze zich aan moeten houden in de klas.

spiegel in het waterMOEITE

Met de collega´s ligt dat wel wat anders. In de docentenkamer ervaart Sjoerd deze waardering niet zo. Er heerst een cultuur waarbij de collega´s ietwat neerbuigend reageren als hij enthousiast vertelt over zijn lessen en de reacties van de leerlingen. ´Jij hebt makkelijk praten met jouw vak´. Jij verwent je leerlingen’ zijn de opmerkingen die hij te horen krijgt. Met deze collega´s heeft hij veel moeite. Vooral als hij merkt dat deze collega’s helemaal niet open staan voor een normaal collegiaal contact. Hij is overigens niet de enige, maar deze houden zich afzijdig als hij weer in een discussie zit met de dominante collega’s. Hij vindt dat zij hun eigen boontjes maar moeten doppen, maar dit terzijde. In ieder geval voelt hij zich steeds minder op zijn gemak tussen zijn collega’s.

ONZEKER

Omdat Sjoerd als professional serieus genomen wil worden, heeft hij de neiging om steeds scherper te reageren op deze collega´s. Op hun beurt reageren de dominante collega’s hierop nogal fel. Niet alleen heeft de onderlinge sfeer hieronder te lijden, maar ook Sjoerd zijn zelfvertrouwen. Hij voelt zich ongemakkelijk en wordt meer en meer onzeker. Hij heeft de neiging om zodra er iets gezegd wordt in de verdediging te schieten ´om gezichtsverlies´ te voorkomen. Steeds vaker blijft hij in zijn klaslokaal zitten om zo niet in de docentenkamer te hoeven zijn. Dit blijft niet onopgemerkt, ook niet bij de schooldirectie. Zijn directeur gaat er met hem over in gesprek. Ja, Sjoerd herkent de kritiek, al gaat het met de meeste docenten wel goed. En ja, hij snapt dat hij zijn communicatie moet veranderen. Maar hoe?

INTROSPECTIE

Zijn conclusie dat sommige collega’s hem niet mogen en niet serieus nemen. De meer verborgen overtuiging dat hij zich in zo’n situatie moet bewijzen, is zijn valkuil. Vooral bij in zijn ogen te dominant reagerende collega’s. Zijn vermogen om afgestemd en collegiaal vriendelijk te zijn en open te staan voor de argumenten van de ander, kan Sjoerd niet meer omzetten in de communicatieve vaardigheden waarover hij wel beschikt: namelijk luisteren en vragen stellen.

HERKENNING

Om los te komen van zijn negatieve gedachten en belemmerende overtuigingen is het om te beginnen nodig dat hij ze gaat herkennen. Dat is meestal niet eenvoudig omdat je ze niet direct herkent als negatief, of belemmerend, maar je beschouwt ze als waar of logisch. ‘Deze collega neemt me niet serieus’, ‘ik moet me bewijzen’, ‘bij deze collega kan ik me niet anders dan verdedigen door aan te vallen’, etc.

INZICHT

Na een aantal oefeningen en gesprekken werd Sjoerd zich bewust van wat er gebeurde in het contact met de collega’s en welke rol hij daarin vervulde. Met dit inzicht was hij in staat om zijn rol te veranderen en een zodanige houding aan te nemen dat de gesprekken met de dominante collega’s niet meer escaleerden. Zelfreflectie geeft je inzicht in je motivatie om iets te doen of juist te laten. Je kijkt hoe je jezelf kunt verbeteren en ontwikkelen. Iedereen kan aan zelfreflectie doen en reflecteren kan op verschillende manieren. Op de werkvloer wordt geëvalueerd door het voeren van evaluatiegesprekken en het opzetten van een persoonlijk ontwikkelplan (POP).

ONDERWIJS

Op school wordt ook gereflecteerd. Leerlingen kunnen samen met de leerkracht hun kennis en vaardigheden evalueren. In het moderne beroepsonderwijs wordt vanwege het competentiegericht leren steeds meer de nadruk gelegd op de verantwoordelijkheid voor eigen handelen. Daarbij is inzicht in de eigen motivatie om iets te doen of te laten heel belangrijk. Dit kan worden gerealiseerd door middel van gesprekken, zelfreflectie formulieren of het bijhouden van een portfolio. Omdat het hier voor studenten aankomt op het verkrijgen van inzicht in eigen denken en doen, is het wenselijk om hiervoor structurele begeleiding aan te bieden. Het is een belangrijke vaardigheid die je voor de rest van je leven kunt gebruiken.

 

Vind je dit interessant en wil je meer tips? Klik dan op deze link en ontvang gratis SMART-zine om up-to date te blijven.

Voel je vrij om dit verhaal door te sturen naar mensen in je omgeving voor wie dit interessant kan zijn.